Przyroda

Teren Lokalnej Grupy Działania Ziemi Chełmskiej należy do dwóch odmiennych jednostek fizjograficznych: nizinnego Polesia Wołyńskiego (Obniżenie Dubienki i przejściowe w charakterze Pagóry Chełmskie) oraz pasa wyżyn niekiedy zwanego ?Starowysoczyznami? (Działy Grabowieckie i Grzęda Horodelska).

Obniżenie Dubienki obejmuje największą, wschodnią część opisywanego obszaru rozciągając się niemal w całości na gminy Dorohusk, Dubienka oraz Białopole i Kamień (bez skrawków północno–zachodnich), a także ponad połowę gminy Żmudź. Rzeźba tego regionu ukształtowała się po zlodowaceniu środkowopolskim (Riss), które zakończyło się ok. 120 tys. lat temu. Na kredowym podłożu poddanym czynnikom krasowym powstały drobne formy krajobrazowe (zagłębienia, pagórki) oraz rozległe równiny pokryte w dużej mierze łąkami. Dominują tutaj gleby piaszczyste, mady i torfy. Główną rzeką jest Bug wraz z dopływami: Uherką, Udalem i Wełnianką. Pagóry Chełmskie zajmują północną i środkową część gminy Leśniowice, południową gminy Żmudź oraz skrawki gmin Białopole i Kamień. Krajobraz tworzą wyspowe wyniesienia o cokołach zbudowanych ze skał kredowych, nakrytych trzeciorzędowymiczapami utworzonymi przez piaskowce i muszlowce. Pomiędzy pokrytymi rędzinami wzgórzami znajdują się równinne doliny wypełnione utworami torfowymi, madami oraz piaskami. Sieć rzeczną tworzą: Siennica i Rejka (dopływy Wieprza) oraz Uherka w górnym biegu (dopływ Bugu). Przez Pagóry biegnie wododział między zlewiskami tych rzek.

Działy Grabowieckie zajmują prawie całą gminę Wojsławice (oprócz fragmentu północno-wschodniego) i południową część gminy Leśniowice. Region ten jest najwyższą częścią Wyżyny Lubelskiej (311 m n.p.m.). Tworzy go rozległy garb kredowy przykryty lessem, poprzecinany przez szerokie, podmokłe doliny niedużych rzek, liczne jary i wąwozy. Teren ten jest bardzo urodzajny, sprzyjający rolnictwu. Występują nieliczne lasy dębowo-grabowe i bukowe. Przez opisywany fragment Działów Grabowieckich płynie Wojsławka i Wolica ? dopływy Wieprza.

Grzęda Horodelska stanowi fragment Wyżyny Wołyńskiej. Zajmuje jedynie północno-wschodni skrawek gminy Wojsławice z centrum w okolicy Turowca. Krajobraz tego regionu tworzą płaskie wzniesienia układające się pasowo, zbudowane ze skał kredowych pokrytych lessem, na którym powstały m.in. czarnoziemy.
Teren rozcinają liczne suche doliny. Występują tu głównie lasy dębowo-grabowe, spotyka się zarośla sucholubne należące do pontyjskiej krainy geobotanicznej. Rzeką przecinającą opisywany wycinek Grzędy Horodelskiej jest Wełnianka w swym górnym biegu.

Strzelecki Park Krajobrazowy utworzono w celu ochrony kompleksu Lasów Strzeleckich wraz z fragmentem doliny Bugu. Lasy stanowią 62% powierzchni parku. Lasy Strzeleckie słyną z jednego z najwyższych w Europie zagęszczeń ptaków drapieżnych. Symbolem parku jest orlik krzykliwy, który gnieździ się tutaj w liczbie około 20 par. Licznie występują tu myszołowy, trzmielojady, jastrzębie, krogulce i puszczyki. Występuje tu także wiele innych gatunków ptaków, m.in. bocian czarny i biały, muchołówka białoszyja, muchołówka mała, jarząbek, siniak. W dolinie Bugu spotkać można błotniaki łąkowe, rybitwy białowąse oraz odnaleźć gniazda remiza. W starorzeczach Bugu żyje żółw błotny, zaś w samej rzece wiele gatunków ryb. Najcenniejsze tereny chronione są rezerwatami przyrody ?Siedliszcze? i ?Liski?.

Największą osobliwością Chełmskiego Parku Krajobrazowego są torfowiska węglanowe unikalne w skali kraju i Europy. Powstały one w obniżeniach terenu, w bezpośrednim sąsiedztwie wzgórz zbudowanych z kredy piszącej o bardzo wysokim udziale węglanu wapnia. Stwierdzono tutaj gniazdowanie 152 gatunków ptaków. Są to m.in.: bocian czarny, błotniak łąkowy, błotniak stawowy, orlik krzykliwy, żuraw, kulik wielki, sowa błotna, dzięcioł białogrzbiety, wodniczka (jeden z najbardziej zagrożonych gatunków ptaków w Europie), muchołówka białoszyja. Żyje tu także ponad 800 gatunków motyli.

Grabowiecko-Strzelecki Obszar Chronionego Krajobrazu słynie z malowniczych wąwozów, jarów i wyrzeźbionych w lessowym podłożu dolinek. Obszar obfituje w rzadkie gatunki roślin jak: zawilec wielokwiatowy, miłek wiosenny, storczyk kukawka. W wąwozach znajdujących się w okolicach Majdanu Nowego rośnie rzadka roślina górska, wpisana do Polskiej Czerwonej Księgi Roślin, cebulica dwulistna. Obszar wchodzi w skład Europejskiej Sieci Ekologicznej ?Natura 2000?.

Rezerwat ?Brzeźno? utworzony na terenach gmin Dorohusk i Chełm służy ochronietorfowisk węglanowych z rzadkimi gatunkami roślin (m.in. storczyk kukawka, kłoć wiechowata, starzec cienisty) i rzadkimi siedliskami ptaków (m.in. wodniczka, kulik wielki, krwawodziób).

Rezerwat ?Roskosz? usytuowany na pograniczu gmin Chełm, Kamień, Dorohusk i Ruda
Huta. Na jego terenie występuje 47 gatunków roślin naczyniowych wpisanych do Polskiej
Czerwonej Księgi Roślin, 123 gatunki ptaków oraz 59 gatunków motyli dziennych.

Rezerwat ?Liski? położony w gminie Białopole, ma na celu ochronę starodrzewu
dębowo-sosnowego oraz licznych gatunków roślin (lilia złotogłów, podkolan biały,
kruszczyk szerokolistny) i zwierząt (muchówka białoszyja, bocian czarny). Po zachodzie
słońca można tu spotkać aż 8 gatunków nietoperzy m.in. borowca Leislera, mopka,
nocka rudego i gacka brunatnego.

Rezerwat ?Siedliszcze? na terenie gminy Białopole jest miejscem lęgowym dużego,
wędrownego ptaka ? orlika krzykliwego. Występuje tu ponadto 12, spośród 15 typów
siedliskowych lasów nizinnych oraz wiele chronionych gatunków roślin: gnieźnik leśny,
listera jajowata oraz lilia złotogłów.

Rezerwat ?Żmudź? na terenie wsi Żmudź chroni unikalne formy erozyjne na stokach
zbudowanych ze skał kredowych oraz stanowiska roślin kserotermicznych. Wznoszą
się tu wapienne pagóry porośnięte rzadkimi gatunkami roślin ciepłolubnych, w tym len
złocisty mający tu największe stanowisko w kraju.